Ön Sözleşme, Niyet Mektubu ve Sözleşme Görüşmeleri

1. Konunun Genel Çerçevesi

Önemli ticari işlemler, çoğu zaman tek bir görüşmede imzalanan bir sözleşmeyle sonuçlanmamaktadır. Şirket satın almaları, büyük tedarik anlaşmaları, ortaklık kurulması veya taşınmaz satışları gibi işlemlerde taraflar, uzun süren bir müzakere sürecinden geçmektedir. Bu süreçte niyet mektubu, mutabakat zaptı, ön protokol veya ön sözleşme gibi farklı adlarla belgeler imzalanmaktadır.

Bu belgelerin hukuki değeri, adlarından çok içeriklerine göre belirlenmektedir. Bir belge "niyet mektubu" başlığını taşısa da asıl sözleşmenin tüm esaslı unsurlarını içermesi ve tarafların bağlanma iradesini göstermesi hâlinde, kesin bir sözleşme olarak değerlendirilebilmektedir. Bu nedenle müzakere sürecinde imzalanan her belgenin bağlayıcılık derecesi dikkatle belirlenmelidir.

2. Hukuki Dayanak

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: TBK m.1 (sözleşmenin kurulması), TBK m.2 (esaslı ve ikinci derecedeki noktalar), TBK m.12 (şekil serbestisi ve kanuni şekil), TBK m.29 (ön sözleşme), TBK m.179 (cezai şart)
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu: TMK m.2 (dürüstlük kuralı)
• Taşınmaz satış vaadi bakımından TMK m.706 ve 1512 sayılı Noterlik Kanunu

3. Kanundaki Düzenleme

Ön Sözleşme

TBK m.29 uyarınca ön sözleşme, ileride bir sözleşme kurulmasını üstlenmek amacıyla yapılan sözleşmedir. Ön sözleşmenin geçerliliği, kurulacak sözleşmenin şekline bağlıdır. Örneğin taşınmaz satışı resmi şekle tabi olduğundan, taşınmaz satış vaadi sözleşmesinin de noterde düzenleme şeklinde yapılması gerekmektedir. Kanunun öngördüğü şekle uyulmadan yapılan ön sözleşme geçerli kabul edilmemektedir.

Geçerli bir ön sözleşmenin tarafları, asıl sözleşmeyi kurmakla yükümlüdür. Taraflardan biri bu yükümlülüğü yerine getirmezse, diğer taraf asıl sözleşmenin kurulmasını veya taşınmaz satış vaadinde olduğu gibi mülkiyetin devrini dava yoluyla isteyebilmektedir.

Esaslı Noktalarda Uyuşma

TBK m.2 uyarınca taraflar sözleşmenin bütün esaslı noktaları üzerinde anlaşmışlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılmaktadır. Bu kural, niyet mektubu veya mutabakat zaptı olarak adlandırılan belgelerin, içeriğine göre kesin sözleşme niteliği kazanabilmesine yol açmaktadır.

Görüşmelerde Dürüstlük Kuralı

Sözleşme görüşmelerine başlanmasıyla taraflar arasında bir güven ilişkisi kurulmaktadır. TMK m.2 uyarınca herkes haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Sözleşme kurma niyeti olmadığı hâlde görüşmeleri sürdürmek, karşı tarafı yanıltıcı bilgilerle masraf yapmaya yöneltmek veya görüşmeler sırasında öğrenilen gizli bilgileri kullanmak gibi davranışlar, karşı tarafın zararının giderilmesi yükümlülüğünü doğurabilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Belgenin amacının belirlenmesi: Belge, yalnızca tarafların niyetini gösteren bir yol haritası mı, yoksa bağlayıcı bir taahhüt mü olacak, en baştan netleştirilmektedir.
2. Bağlayıcı ve bağlayıcı olmayan hükümlerin ayrılması: Fiyat, işlem yapısı ve takvim gibi hükümlerin bağlayıcı olmadığı; gizlilik, münhasırlık, masraflar, uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü hükümlerinin ise bağlayıcı olduğu açıkça yazılmaktadır.
3. Gizlilik hükmü: Görüşmeler sırasında paylaşılan bilgilerin korunması için ayrı bir gizlilik sözleşmesi yapılabilmekte veya niyet mektubuna bağlayıcı bir gizlilik hükmü eklenebilmektedir.
4. Münhasırlık süresi: Belirli bir süre boyunca başka taraflarla görüşülmeyeceğine ilişkin taahhüt, süresi ve ihlal hâlinde uygulanacak yaptırımla birlikte düzenlenmektedir.
5. Masrafların paylaşımı: Hukuki ve mali inceleme masraflarının hangi tarafa ait olacağı ve görüşmeler sonuçsuz kalırsa nasıl karşılanacağı belirlenmektedir.
6. Şekil şartının kontrolü: Asıl sözleşme resmi şekle tabiyse, bağlayıcı bir ön sözleşme yapılmak istendiğinde bu şekle uyulmaktadır.
7. Görüşmelerin sona erdirilmesi: Görüşmelerden çekilme kararı, gerekçesiyle ve makul bir zamanda karşı tarafa yazılı olarak bildirilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Ön sözleşmeye dayanarak asıl sözleşmenin kurulması, ön sözleşmenin ihlali nedeniyle tazminat veya görüşmelerde dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle tazminat talepli davalarda, taraflar tacir değilse asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Her iki tarafın tacir olduğu ve ticari işletmeleriyle ilgili uyuşmazlıklarda asliye ticaret mahkemesi görevli olmakta; konusu para olan alacak ve tazminat taleplerinde dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması gerekmektedir.

Taşınmaz satış vaadine dayanan tapu iptali ve tescil davaları, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılmaktadır. Diğer davalarda genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir; sözleşmenin ifa yeri mahkemesi de yetkili olabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Bir belgenin adı, hukuki niteliğini tek başına belirlememektedir; içerik ve tarafların iradesi esas alınmaktadır.
• Belgede "bağlayıcı değildir" ifadesi bulunsa da esaslı noktaların tamamında anlaşılmış ve ifaya başlanmışsa sözleşmenin kurulduğu ileri sürülebilmektedir.
• Resmi şekle tabi işlemlerde adi yazılı ön sözleşmeler geçersiz olup bu belgelere dayanarak asıl sözleşmenin kurulması istenememektedir.
• Münhasırlık ve gizlilik hükümlerine cezai şart eklenmesi, ihlal hâlinde zararın ispatını kolaylaştırmaktadır.
• Görüşme sürecindeki e-posta ve toplantı notları, ileride tarafların iradesinin tespitinde delil olarak kullanılabilmektedir.

7. Sonuç

Sözleşme görüşmeleri, hukuken boşlukta geçen bir süreç değildir. Ön sözleşme ve niyet mektubu gibi belgeler, bağlayıcılık derecesi açıkça belirlenerek hazırlandığında hem tarafların beklentilerini netleştirmekte hem de görüşmeler sonuçsuz kaldığında ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkları sınırlandırmaktadır.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır. Yeni yazılar LinkedIn sayfasında da paylaşılmaktadır.

← Sözleşmeler ve Dilekçeler