Maaş Haczi ve Haczedilemeyen Mal ve Haklar

1. Konunun Genel Çerçevesi

İcra takibinde alacaklının amacı, borçlunun malvarlığına haciz koyarak alacağını tahsil etmektir. Ancak icra hukuku, borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını koruyan sınırlar da öngörmektedir. Bu sınırların başında maaş haczine ilişkin kurallar ve haczedilemeyen mal ve haklar gelmektedir.

Uygulamada maaş haczi, borçlunun işverenine gönderilen haciz müzekkeresiyle yapılmakta ve borç ödeninceye kadar her ay belirli bir kesinti uygulanmaktadır. Haczedilemeyen bir mal veya hakkın haczedilmesi hâlinde ise borçlunun bu işleme karşı süresi içinde şikâyet yoluna başvurması gerekmektedir.

Haczedilmezlik kuralları kamu düzeniyle yakından ilgili olmakla birlikte, borçlunun bu korumadan yararlanabilmesi için çoğu durumda haczi öğrendikten sonra harekete geçmesi gerekmektedir. Haczedilen mal veya hakkın borçlu ve ailesi için ne ölçüde zorunlu olduğu, borçlunun ekonomik ve sosyal durumu dikkate alınarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle şikâyette borçlunun geliri, aile durumu ve haczedilen malın kullanım amacı belgelerle açıklanmalıdır.

2. Hukuki Dayanak

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: İİK m.82 (haczi caiz olmayan mallar), İİK m.83 (kısmen haczi caiz olan şeyler), İİK m.83/a (haczedilmezlik şikâyeti ve önceden feragat yasağı), İİK m.355 (maaş haczinde sıra), İİK m.16 (şikâyet)
• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu: 5510 s. K. m.93 (gelir ve aylıkların haczedilmemesi)
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (nafaka alacakları bakımından)

3. Kanundaki Düzenleme

Maaş ve Ücret Haczi

İİK m.83 uyarınca aylıklar, ücretler, emeklilik maaşları ve benzeri gelirler, borçlu ve ailesinin geçimi için icra mahkemesince takdir edilecek miktar ayrıldıktan sonra haczedilebilmektedir. Ancak haczedilecek miktar, Kanun'da belirtilen asgari orandan az olamamaktadır. Uygulamada maaş haczinde genellikle maaşın dörtte biri esas alınmaktadır.

Nafaka alacakları bakımından ise bu sınırlama aynı şekilde uygulanmamakta; nafaka alacaklısının haczi, diğer alacaklılara göre öncelikli olarak ve daha geniş bir oranda yapılabilmektedir. Birden fazla maaş haczi bulunması hâlinde İİK m.355 uyarınca hacizler sırayla uygulanmaktadır.

Haczedilemeyen Mal ve Haklar

İİK m.82, haczedilemeyen mal ve hakları sınırlı olarak saymaktadır. Bunlar arasında Devlet malları, borçlu ve ailesi için gerekli olan ev eşyası, borçlunun mesleği için gerekli olan araç ve gereçler, borçlu ve ailesinin belirli bir süre için gerekli olan yiyecek ve yakacağı ile borçlunun haline münasip evi yer almaktadır. Haline münasip evin satılması hâlinde, satış bedelinden borçlunun durumuna uygun bir ev alabileceği miktar borçluya bırakılmaktadır.

Emekli Aylıkları

5510 s. K. m.93 uyarınca sosyal güvenlik kurumundan alınan gelir ve aylıklar, nafaka borçları ve Kanun'da sayılan diğer istisnalar dışında haczedilememektedir. Emekli aylıkları üzerindeki haciz ve muvafakat işlemlerine ilişkin özel kurallar bu madde ve ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilmektedir.

Önceden Feragat Yasağı

İİK m.83/a uyarınca haczedilemeyen mal ve haklara ilişkin olarak haczedilmezlikten önceden feragat edilememektedir. Kredi sözleşmelerinde yer alan ve borçluya ait bu tür hakların haczine önceden muvafakat verildiğini öngören hükümler geçerli kabul edilmemektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Haczin öğrenilmesi: Borçlu, işverenine gönderilen haciz müzekkeresiyle veya hesabına konulan hacizle durumu öğrenmektedir.
2. Dosyanın incelenmesi: İcra dosyası UYAP üzerinden veya icra dairesinden incelenerek haczin kapsamı tespit edilmektedir.
3. Haczedilmezlik değerlendirmesi: Haczedilen mal veya hakkın Kanun'da haczedilemeyen mallar arasında yer alıp almadığı değerlendirilmektedir.
4. Şikâyet: Haczedilmezlik iddiası, süresi içinde icra mahkemesine şikâyet dilekçesiyle ileri sürülmektedir.
5. Tedbir talebi: Şikâyetle birlikte icra işlemlerinin geri bırakılması talep edilebilmektedir.
6. Ödeme planı: Borcun tamamının ödenmesi mümkün değilse alacaklı ile yapılandırma görüşmeleri yürütülmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Haczedilmezlik şikâyetleri, takibin yapıldığı icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesinde incelenmektedir. Haciz talimat yoluyla başka bir yerdeki icra dairesi tarafından yapılmışsa, talimatı yerine getiren icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesi yetkilidir.

İşverenin haciz müzekkeresine uymaması veya kesintileri icra dairesine göndermemesi hâlinde, alacaklının talebi üzerine işveren hakkında İcra ve İflas Kanunu'nda öngörülen sorumluluk hükümleri uygulanabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Haczedilmezlik şikâyeti, haczin öğrenilmesinden itibaren Kanun'da öngörülen kısa süre içinde yapılmalıdır.
• Haline münasip ev iddiası, satış aşamasına gelinmeden önce ileri sürülmelidir.
• Maaşın banka hesabına yatırılmasından sonra hesaba konulan hacizlerde, hesaptaki paranın maaş niteliği belgelenmelidir.
• Borçlunun birden fazla gelirinin bulunması hâlinde her gelir bakımından haciz sınırları ayrıca değerlendirilmektedir.
• İşveren, haciz kesintisini yapmaması hâlinde kesilmesi gereken tutardan sorumlu tutulabilmektedir.
• Hesaba konulan hacizlerde, haczedilmezlik iddiasının dayanağı olan maaş veya emekli aylığı ödemelerini gösteren banka dökümleri şikâyete eklenmelidir.
• Borçlunun ailesiyle birlikte kullandığı ev eşyalarının haczinde, eşyanın zorunlu ihtiyaç niteliği somut olarak açıklanmalıdır.
• Haczedilmezlik şikâyetinin kabulü hâlinde, haciz kaldırılmakta ve gerekirse kesilen tutarların iadesi talep edilebilmektedir.

7. Sonuç

Maaş haczi ve haczedilmezlik kuralları, alacaklının alacağını tahsil etme hakkı ile borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşulları arasında denge kurmayı amaçlamaktadır. Haczedilmezlik iddialarının süresinde ve belgeleriyle birlikte ileri sürülmesi, borçlunun Kanun'un tanıdığı korumadan fiilen yararlanabilmesi için zorunludur.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır. Yeni yazılar LinkedIn sayfasında da paylaşılmaktadır.

← İcra ve İflas Hukuku