Soybağı Davaları: Soybağının Reddi, Tanıma ve Babalık Davası

1. Konunun Genel Çerçevesi

Soybağı, çocuk ile ana ve babası arasındaki hukuki bağdır. Bu bağ; velayet, nafaka, miras, soyadı ve vatandaşlık gibi pek çok hukuki sonucun temelini oluşturmaktadır. Biyolojik bağ ile hukuki soybağı her zaman örtüşmemekte; bu durumda kanun, soybağının kurulması veya ortadan kaldırılması için belirli davalar öngörmektedir.

Soybağı davaları kamu düzenini ilgilendirdiğinden, mahkeme tarafların beyanlarıyla bağlı kalmamakta ve gerçeği resen araştırmaktadır. Tarafların soybağı konusunda yaptıkları anlaşmalar veya kabul beyanları tek başına sonuç doğurmamaktadır.

2. Hukuki Dayanak

Soybağına ilişkin başlıca düzenlemeler şunlardır:

• Soybağının kurulması ve genel hükümler: TMK m.282-284
• Babalık karinesi: TMK m.285
• Soybağının reddi: TMK m.286-291
• Tanıma ve tanımanın iptali: TMK m.295-300
• Babalık davası: TMK m.301-304
• Soybağının belirlenmesi için inceleme: HMK m.292

3. Kanundaki Düzenleme

Soybağının Kurulması

TMK m.282 uyarınca çocuk ile ana arasındaki soybağı doğumla kurulmaktadır. Çocuk ile baba arasındaki soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulmaktadır. Evlat edinme ile de çocuk ve evlat edinen arasında hukuki bağ oluşmaktadır.

Babalık Karinesi ve Soybağının Reddi

TMK m.285 uyarınca evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak kanunda öngörülen süre içinde doğan çocuğun babası kocadır. Bu karine, soybağının reddi davasıyla çürütülebilmektedir.

Soybağının reddi davası koca tarafından ana ve çocuğa karşı açılmaktadır (TMK m.286). Çocuk da ana ve kocaya karşı dava açma hakkına sahiptir. Kanun, belirli durumlarda kocanın ölümü veya dava açamayacak durumda olması hâlinde diğer ilgililere de dava hakkı tanımaktadır (TMK m.291).

Çocuğun evlilik içinde ana rahmine düşmesi hâlinde davacının, kocanın baba olmadığını ispat etmesi gerekmektedir. Ana rahmine düşmenin evlenmeden önce veya eşlerin ayrı yaşadığı dönemde gerçekleştiği durumlarda ise davacının ayrıca kanıt göstermesi gerekmemektedir (TMK m.287-288).

Tanıma

Ana ile evli olmayan baba, çocuğu nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvuruyla, resmi senetle ya da vasiyetnamede tanıyabilmektedir (TMK m.295). Tanıma; ana, çocuk ve çocuğun ölmüş olması hâlinde altsoyu ile Hazine'ye bildirilmektedir. Tanımaya ana, çocuk veya diğer ilgililer TMK m.297-300 çerçevesinde iptal davasıyla itiraz edebilmektedir. Tanıyan kişi de iradesi sakatlanmışsa tanımanın iptalini isteyebilmektedir.

Babalık Davası

Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece kurulmasını sağlayan dava babalık davasıdır. TMK m.301 uyarınca bu dava ana ve çocuk tarafından babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılmaktadır. Davanın Cumhuriyet savcısına ve Hazine'ye ihbarı gerekmektedir.

Ana, babalık davası ile birlikte doğum giderleri, doğumdan önceki ve sonraki belirli süre için geçim giderleri ve gebelik ile doğumun gerektirdiği diğer giderlerin ödenmesini de talep edebilmektedir (TMK m.304). Çocuk lehine iştirak nafakası da bu dava ile birlikte istenebilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Çocuğun doğum tarihi, ana ile koca arasındaki evlilik ilişkisinin başlangıç ve bitiş tarihleri ile nüfus kayıtları incelenmektedir.
2. Davanın türü (soybağının reddi, tanımanın iptali, babalık) ve hak düşürücü sürenin başlangıç tarihi belirlenmektedir.
3. Dava dilekçesi aile mahkemesine sunulmakta; ergin olmayan çocuk bakımından, ana ve baba ile çıkar çatışması bulunduğundan kayyım atanması gerekmektedir.
4. Mahkeme, soybağının belirlenmesi için taraflardan ve çocuktan kan veya doku örneği alınmasına karar vermektedir. HMK m.292 uyarınca herkes, bu incelemeye katlanmakla yükümlüdür; sağlık açısından tehlike bulunmaması şarttır.
5. Adli Tıp Kurumu veya yetkili laboratuvarlarca yapılan DNA incelemesi sonucuna göre karar verilmektedir.
6. Karar kesinleştikten sonra nüfus kaydında gerekli düzeltmeler yapılmaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Soybağına ilişkin tüm davalarda görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapmaktadır.

Yetki bakımından TMK m.283 özel bir düzenleme içermektedir. Buna göre soybağına ilişkin davalar, taraflardan birinin dava veya doğum tarihindeki yerleşim yeri mahkemesinde açılabilmektedir. Tanıma beyanı ise nüfus müdürlüğüne, notere veya mahkemeye yapılabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Soybağının reddi davasında koca bakımından, doğumu ve baba olmadığını veya ana ile gebelik döneminde başka bir erkeğin cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak kanunda öngörülen süre içinde ve her hâlde doğumdan itibaren belirlenen azami süre içinde dava açılması gerekmektedir (TMK m.289).
• Gecikmenin haklı bir sebebe dayanması hâlinde, sürenin bu sebebin ortadan kalkmasından itibaren işlemeye başlayacağı kabul edilmektedir.
• Çocuk ve diğer hak sahipleri bakımından dava süreleri farklı düzenlenmiş olup, bu süreler bakımından güncel düzenlemenin başvuru tarihinde kontrol edilmesi gerekmektedir.
• Tanımanın iptali ve babalık davasında da kanunda öngörülen hak düşürücü süreler bulunmaktadır (TMK m.300, TMK m.303).
• Hak düşürücü süreler mahkemece resen gözetilmektedir; sürenin kaçırılması davanın reddine yol açmaktadır.
• Masraf kalemleri arasında harçlar, tebligat giderleri ve DNA incelemesi ücreti bulunmaktadır; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Soybağı davaları bakımından dava şartı arabuluculuk uygulanmamakta; taraflar sulh veya kabul yoluyla davayı sona erdirememektedir.

7. Sonuç

Soybağı davaları, çocuğun kimliğini ve hukuki statüsünü doğrudan belirleyen, kamu düzenini ilgilendiren davalardır. Hak sahiplerinin, hak düşürücü sürelerin ve delillerin doğru belirlenmesi, davanın sonucunu doğrudan etkilemektedir.

DNA incelemesi bu davalarda belirleyici olmakla birlikte, sürelerin ve usul kurallarının da titizlikle takip edilmesi gerekmektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Aile Hukuku